İlerleme

Marquis de Condorcet

İnsan Usunun İlerlemesi
Bölüm 24

A. [Çalışmamın] sonucu, uslamlamalardan ve olgulardan, insan yetilerinin iyileşmesi için hiçbir sınırın saptanmamış olduğunu, insanın eksiksizleşebilirliğinin saltık olarak sınırsız olduğunu, bundan böyle onu engelleyecek her gücün denetiminin üstünde olan bu eksiksizleşebilirliğin ilerlemesinin doğanın bizi üzerine yerleştirdiği kürenin süresinden başka hiçbir sınırının olmadığını göstermek olacaktır. Bu ilerlemenin geçeği hiç kuşkusuz az ya da çok hızlı olabilir, ama hiçbir zaman geriye dönük olamaz; hiç olmazsa yeryüzü evrenin dizgesindeki konumunu sürdürdükçe, ve bu dizgenin yasaları küre üzerinde genel bir yıkım yaratmadığı ve bundan böyle insan ırkının orada aynı yetileri korumasına ve uygulamasına ve aynı kaynakları bulmasına izin vermeyecek yolda değişimler getirmediği sürece. ...

Her şey bize insan ırkının büyük devrimlerinden birinin dönemine yaklaşmakta olduğumuzu söylemektedir. ...

Marquis de Condorcet

The Progress of the Human Mind
Chapter 24

A. The result of [my work] will be to show, from reasoning and from facts, that no bounds have been fixed to the improvement of the human faculties; that the perfectibility of man is absolutely indefinite; that the progress of this perfectibility, henceforth above the control of every power that would impede it, has no other limit than the duration of the globe upon which nature has placed us. The course of this progress may doubtless be more or less rapid, but it can never be retrograde; at least while the earth retains its situation in the system of the universe, and the laws of this system shall neither effect upon the globe a general overthrow, nor introduce such changes as would no longer permit the human race to preserve and exercise therein the same faculties, and find the same resources. ...

Every thing tells us that we are approaching the era of one of the grand revolutions of the human race. ...

B. Eğer insan yasalarını anladığı görüngüleri hemen hemen pekinlikle tahmin edebiliyorsa; eğer yasaları bilmediği zaman bile geçmişin deneyimi ona dikkate değer bir olasılık düzeyinde gelecek görüngüleri önceden saptama yeteneğini veriyorsa; o zaman niçin belli bir gerçeklik düzeyi ile insanlığın gelecek yazgısının tablosunu onun tarihinin sonuçlarından saptamanın kuruntulu bir girişim olduğunu kabul etmemiz gereksin? Doğal bilimlere inancın biricik temeli evrenin fenomenlerini düzenleyen genel yasaların, bilinsinler ya da bilinmesinler, düzenli ve değişmez olduklarıdır; ve doğanın başka işlemlerine uygulanabilir olan bu ilke, insanın düşünsel ve ahlaksal yetilerinin gelişimine uygulandığında, niçin daha az doğru olsun? Kısaca, aynı nesneler sınıfına göreli deneyimden oluşan görüşler en sağlam anlaklı insanları davranışlarında yöneten biricik kural oldukları için, felsefecinin tahminlerini benzer bir temel üzerinde desteklemesi niçin yasaklanması gereksin — yeter ki onlara edimsel gözlemlerin doğrulayacağı sayıdan, tutarlıktan ve sağınlıktan daha büyük bir pekinlik yüklemiyor olsun?

B. If man can predict, almost with certainty, those appearances of which he understands the laws; if, even when the laws are unknown to him, experience of the past enables him to foresee, with considerable probability, future appearances; why should we suppose it a chimerical undertaking to delineate, with some degree of truth, the picture of the future destiny of mankind from the results of its history? The only foundation of faith in the natural sciences is the principle, that the general laws, known or unknown, which regulate the phenomena of the universe, are regular and constant; and why should this principle, applicable to the other operations of nature, be less true when applied to the development of the intellectual and moral faculties of man? In short, as opinions formed from experience, relative to the same class of objects, are the only rule by which men of soundest understanding are governed in their conduct, why should the philosopher be proscribed from supporting his conjectures upon a similar basis, provided he attribute to them no greater certainty than the number, the consistency, and the accuracy of actual observations shall authorise?

İnsan türünün gelecek durumuna ilişkin umutlarımız üç noktaya indirgenebilir: Değişik uluslar arasındaki eşitsizliklerin yokedilmesi; bir ve aynı ulusta eşitliğin ilerlemesi; ve son olarak, insanın gerçek gelişimi.

Our hopes, as to the future condition of the human species, may be reduced to three points: the destruction of inequality between different nations; the progress of equality in one and the same nation; and lastly, the real improvement of man.

Her ulus bir gün örneğin Fransızlar ve Anglo-Amerikanlar gibi en aydınlanmış, en özgür, önyargılardan en bağışık olan halklar tarafından erişilen uygarlık durumunu ulaşmayacak mıdır? Krallara boyun eğen ülkelerin köleliği, Afrika kabilelerinin barbarlığı, ve yabanılların bilgisizliği dereceli olarak yitmeyecek midir? Yerküre üzerinde tek bir toprak parçası var mıdır ki orada yaşayanlar doğa tarafından hiçbir zaman özgürlüğü yaşamamaya, hiçbir zaman uslarını kullanmamaya mahkum edilmiş olsunlar?

* * *

Will not every nation one day arrive at the state of civilization attained by those people who are most enlightened, most free, most exempt from prejudices, as the French, for instance, and the Anglo-Americans? Will not the slavery of countries subjected to kings, the barbarity of African tribes, and the ignorance of savages gradually vanish? Is there upon the face of the globe a single spot the inhabitants of which are condemned by nature never to enjoy liberty, never to exercise their reason?

* * *

İnsanlar daha aydınlandıkça, ve kendileri için kanlarını ve hazinelerini saçıp dökme hakkını sürdürdükçe, dereceli olarak savaşı tüm yıkımların en ürkütücüsü olarak, tüm suçların en korkuncu olarak görmeyi öğreneceklerdir. Ortadan kaldırılacak ilk savaşlar egemenlik gasbedicilerinin şimdiye dek sözde kalıtsal haklarının sürdürülmesi için uyruklarını içine çektikleri savaşlar olacaktır.

Uluslar bileceklerdir ki, özgürlüklerini yitirmeksizin fatihler olamayacaklardır; sürekli konfederasyonlar bağımsızlıklarını sürdürmenin biricik araçlarıdır; hedefleri güç değil ama güvenlik olmalıdır. Dereceli olarak tecimsel önyargılar sönüp gidecektir; yalancı bir tecimsel çıkar yeryüzünü kana boğmanın ve ulusları onları varsıllaştırma düşüncesi altında yıkıma uğratmanın korkunç gücünü yitirecektir. Değişik ülkelerin halkları sonunda politikanın ve ahlakın ilkeleri yoluyla birbirlerine daha da yakınlaşırken, her biri ulustan ya da kendi işleyiminden türetebileceği kendi çıkarına yabancıların kendi yararları için eşit bir katılımları çağrısında bulunurken, ulusal düşmanlıkları üreten, kızıştıran ve sürdüren tüm nedenler tek tek yitecek, ve bundan böyle savaşçı deliliğe ne yakıt ne de gerekçe sağlayacaktır.

Nations will know, that they cannot become conquerors without losing their freedom; that perpetual confederations are the only means of maintaining their independence; that their object should be security, and not power. By degrees commercial prejudices will die away; a false mercantile interest will lose the terrible power of imbuing the earth with blood, and of ruining nations under the idea of enriching them. As the people of different countries will at last be drawn into closer intimacy, by the principles of politics and morality, as each, for its own advantage, will invite foreigners to an equal participation of the benefits which it may have derived either from nation or its own industry, all the causes which produce, envenom, and perpetuate national animosities, will one by one disappear, and will no more furnish to warlike insanity either fuel or pretext.

Kurumlar, belli felsefecilerin boş zamanlarını dolduran ve yüreklerini avutan sürekli barış tasarlarından daha iyi birleşmiş olarak, ulusların bu kardeşliğini ivmelendireceklerdir; ve savaşlar, tıpkı suikastler gibi, tarihleri onlarla kirlenen ülke ya da çağ üzerine silinemez bir onursuzluk lekesi bırakan küçük düşürücü ve doğaya tiksinti verici gözü kara zulümler arasında sayılacaklardır.

Institutions, better combined than those projects of perpetual peace which have occupied the leisure and consoled the heart of certain philosophers, will accelerate the progress of this fraternity of nations; and wars, like assassinations, will be ranked in the number of those daring atrocities, humiliating and loathsome to nature; and which fix upon the country or the age whose annals are stained with them, an indelible opprobrium.

From Franklin L. Baumer, Main Currents of Western Thought, 2nd ed. New York: Alfred A. Knopf Inc., 1964.

Bronz Atlı, Medny vsadik, ya da Büyük Peter (1672-1725). Etienne Falconet’un yontusu. — Peter ilericiydi. Ülkesinin gelişmiş, güçlü, büyük bir ülke olmasını istiyordu. Tüm varlığını bu ilkeye adadı.

Puşkin 1833’te ‘‘Bronz Atlı’’ başlıklı şiirini yaşamı ancak şiddetin terimlerinde yorumlayabilen bu modernist-reformist çara, Büyük Petro’ya bir övgü olarak yazdı. Puşkin Rusya’nın Çarlık ve Halk arasında parçalanan ilk şairlerinden biriydi: Çar yandaşlarından Bolşeviklere, en sofu Ortodokslardan ayyaşlara dek her Rusun onda kendinden bir parça bulduğu söylenir.

İnsanlık doğal olarak ilerlemek ister. Sanki bir hedefi, bir ereği varmış gibi. İlerleme göreli olmayan bir ölçütü, saltık, değişmez, belirli bir varış noktasını gerektirir. Yerimizde sayıp saymadığımızı, ya da sağa ya da sola sapıp sapmadığımızı, belki de geriye doğru gidip gitmediğimizi anlamanın güvencesi bu ideal hedeftir — gerçek, güzel ve doğru olanı kavramak, onlara değerler olarak sarılmak, ve yalnızca onları yaşamak.

Ama ilerlemenin insanın ilerlemesi olmadığını düşünen bilinç biçimleri de vardır. Bu bakış açılarına göre, ilerlemenin öznesi insan değil ama insandan başka şeylerdir. İnsanı içgüdülerinin denetimindeki salt bir doğa varlığı olarak gören doğalcılık, insan usunu boş bir tablet üzerine karalanan izlenimlerin bir türevi olarak gören görgücülük, ya da insanı usunun değil ama ekonomik itkilerinin güdümünde gören özdeksel altyapı kuramcılığı — tümü de bu dünyanın onu insan usundan ve istencinden bağımsız olarak kendiliğinden ilerletetecek tılsımlı bir gücünün olduğunu savunurlar.

Bir bütün olarak insanlığın tarihsel Ereğinin Değerlerin kendilerinin edimselleşmeleri olduğu düzeye dek, ilerlemenin gerçek kavramı insanın kendini tüm özgürlüğü, duygusu, duyarlığı içinde, usunun bütünü içinde geliştirmesi, o usa alabileceği biricik gerçek biçimin, kendi öz biçimin verilmesidir. Ancak o zamandır ki insanın özgür ruhu ile bir olan bedeni ve usu ile bir olan fiziksel dünyası o tinsel biçimin özgürlüğü ve değeri altında alabilecekleri ideal belirlenimi kazanabilir.

Petro’nun bildiği biricik ilerleme yöntemi ‘şiddet’ yoluyla ilerleme yöntemiydi.

Eğer zor yoluyla bir halk uygarlaştırılabiliyorsa, Petro’nun zamanı Rusya için gerçekten bir reform, aslında bir devrim dönemi oldu, ve modern Rusya’nın ve tüm geleceğinin temelleri Petro tarafından atıldı. Bu dönemi bu terimlerle tanımlayanlar hiç kuşkusuz vardır. Eğer bir halk zor yoluyla eğitilebiliyorsa, Petro en büyük eğitmendi. Eğer ‘eğitici-Despot’ diye birşey varsa, Petro tam bu despot türünün cisimselleşmesiydi.

Ama eğer eğitim insan sevgisi, insan saygısı gibi ‘idealist’ etmenleri kapsıyorsa, eğer duyunç ve duygunun gelişimini kapsıyorsa, o zaman Petro’nun kendisi tarihin tanıdığı en eğitimsiz egemenlerden biriydi. Belirlenmesine katkıda bulunduğu tin tarihe daha önce hiçbir zaman yaşanmamış bir despotizm türünü, çıplak usdışının eylemini getirdi: Rus tarihsel kimliğinin başat belirlenimleri kölelik ve yokedicilik, korku ve nefret, düşmanlık ve ölüm oldu.

Rusya’da ilerleme baskı, acımasızlık, terör anlamını kazandı.

Petro I (Jean-Marc Nattier’in tablosu, 1717). 10 yaşında Rusya Çarı olan Pyotr Alekseyeviç İsveç ile yapılan Kuzey Savaşında (1720-21) Rusya’yı yönetti. Petro yeni başkent St. Petersburg’u da kurdu.

Petro büyük bir tutkuyla, ölçüsüz bir coşkuyla Rusya’yı modernleşmenin yoluna sokmaya çalıştı. Onun gözünde modernleşme özsel olarak güçlü olmanın ve güç uğruna gönenç yaratmanın yolundan başka birşey değildi. Fabrikaları yalnızca ülkenin askeri gücünü arttırmak için amaçlandı — ordunun silah gereksinimlerini karşılamak üzere madencilik, gemicilik, dökümcülük, ve askerlerini giydirmek için kumaş üretimi. Bütünüyle tutarlı olarak, böyle fabrikalarda serf emeği ve madenlerde ise doğrudan doğruya köle emeği kullanıldı. Petro 1703’te Rusya’nın Baltık denizindeki egemenliğini mühürleyen Petrograd’ı kurdurdu. Bu ‘uygarlaşma’ ve ‘ilerleme’ gösterisi hastalık, kötü beslenme ve boğulma sonucu ölen en az 30.000 (kimilerine göre ise yüzbinlerce) işçinin yaşamı pahasına gerçekleşti — ödünsüz bir yararcılık ilkesinin insan hakları ile ilişkisi.

Petro 17’nci yüzyılda serfleştirilen köylüyü toprağa ve köy kömününe bağlılığından da kurtararak onu sözcüğün tam anlamıyla köleleştirdi, alınıp satılan, değiş tokuş edilen, efendinin keyfine göre şuraya ya da buraya taşınan istençsiz bir mala çevirdi.

Saltanatının daha ilk yarısında serf nüfusuna 175.000 yeni ruh ekledi.

Petro kendi adına kurdurduğu Petrograd’ın (St. Petersburg, Leningrad) yapımının gözetimini yine kendisi üstlendi.

Petro Rusya dışında yer alan değişimleri gidip yerlerinde gördü. Bir yıl kadar Hollanda ve İngiltere’de kaldı, mühendislik ve denizcilik becerileri kazandı. Türklere karşı bir haçlı seferi örgütlemeye çalıştıysa da, görüşmeleri sonucunda Danimarka ve Polonya-Saxonya ile Türkiye yerine İsveç’e karşı bir anlaşma yapmayı daha uygun buldu ve bu ülke ile 20 yıl sürecek bir savaşa girişti.

Gittiği yerlerde hayran kaldığı değişimlerin özsel zeminlerini değil ama yalnızca görüngüleri algıladı. Asıl gelişmenin temelinde tinsel, ussal emeğin yattığını algılayacak, uygarlığın dünya-tarihsel bir birikim sorunu olduğunu kavrayacak bir bakış genişliğinen yoksundu. Ve doğal olarak yalnızca görüngüye, yalnızca özsüz biçime öykündü. Duyunç kavramı, türe kavramı, özgürlük ve hak kavramları henüz bilincine ulaşmayı başaramamışlardı. Onun için modernleşme bir tinin kendi iç süreci değil ama yalnızca devleti ilgilendiren dışsal bir olaydı, ve ancak güçlü bir önder tarafından ona dışardan dayatılabilirdi.

Vue du Nouveau Palais, Saint Petersburg, Lespinasse ve Niquet tarafından, 18. yy.	--

Petro gerçek bir Aydınlanmacıydı ve eğitime önem vererek soylular ve kentliler sınıfı için temel eğitim zorunluğunu getirdi. Petro yaratıcılıklarını onun belirlediği ekinsel ölçünler düzlemine uyarlayan ilk Rus yazarları ve şairleri tarafından övüldü.

Yine Aydınlanma tinine uygun olarak dinadamlığı kurumunu üyeleri kalıtsal olarak belirlenen bir kast sınıfına çevirerek kişisel denetimi altına aldı, ve dini devlet politikasının bir uzantısına çevirerek duyunç özgürlüğü sorununu kökünden çözdü. Zamanla halk tarafından ‘Antichrist’ olarak bilinir oldu. Yine Petro tarafından rejimine yönelik gözdağını denetleme amacıyla kurulan Polis örgütü hükümetlerin sürekliliği için başlıca dayanaklardan biri olarak kaldı — daha sonra Sovyet Rejimi sırasında olacağı gibi. Petro’nun özeksel yönetim için yaptığı reformlar sonuncusu 1917 Devrimi tarafından devrilecek olan imparatorluk hükümetlerinin işleyişi için temel yapıyı sağladı.

18 Yüzyılda Petro’nun Yazlık Sarayı.

Daha sonra Nikolas I modernleşmede Peter’in yolunu izledi. Ondan sonra da İmparatorluk hükümetlerinin resmi ideolojisi olacak olan Ortodoksluk, Otokrasi, ve Ulusalcılık (Ravoslavie, Samoderzhaviye, i Narodnost) ilkelerini getirdi. İmparatorluk düzenini eleştiren her türlü yayın üzerine sıkı bir denetim uygulanmaya başladı. İlkelerin sonucu olarak, ulusalcılık Rus-olmayan ve Ortodoks Hıristiyan-olmayan halkların Ruslaştırılması ve Ortodoks inanca zorlanması devlet politikası oldu.

Okullarda tanrıbilim, klasikler ve meslek öğretimi vurgulandı. Felsefe topluma çürütücü, yozlaştırıcı etkilerin başlıca giriş yolu olarak görülerek eğitimden bütünüyle dışlandı.

Yazlık Sarayın önündeki Büyük Basamaklı Havuz

Çarlık Rusyasının irrasyonalizmi onu deviren Bolşevik Rusyanın özdekçiliği tarafından üstlenildi. Özgür İstencin kendisinden nefreti anlatan özdekçiliğin Rusya’da bir devlet rejimi olabilmesi ancak bireysel özgürlük kavramının, hak kavramının bilinçlerdeki cılızlığı üzerine olanaklı olabilirdi.

Özgürlük bilincinin tam yokluğunda, Rusya’da bir despotizme gösterilen direnç yalnızca bir başka despotizme aitti.

Toplum duygusal Aile ile ussal Devlet arasına sıkışmış bir ara kategoridir. Birey toplumda yurttaş, ve Devlet toplumda Yasadır. Değiş-Tokuş ilişkisi yurttaş toplumunu belirleyen kategoridir.

Toplum Birey ile karşıtlık içinde, ya da Devlet ile karşıtlık içinde vurgulanabilir, bir ilke yapılabilir. O zaman hem Birey hem de Devlet özsel niteliklerini yitirirler.

Dünyanın en büyük nikel ve palladyum üreticisi olan Norilsk Nikel fabrikası. Arktik Kutup Dairesinin 300 km kadar kuzeyinde yer alan Norilsk kenti 1935’te Stalin’in gulaglarından biri olarak kuruldu. 1955’te hapishane olmaya son veren kampın yeri Sovyet Rusya’nın en büyük maden işleyimi kuruluşu tarafından alındı. (Norilsk Fotoğrafları: Joe McNally.)

Norilsk Nikel fabrikasının yakınında otobüs bekleyen işçiler. Yakındaki bir vadide çalışan insanların bile kükürt dioksit gazlarından kurtulmaları olanaksız.	--

Rusya’da üretici güçler toplumcu bürokratların denetimi altında bu toplumcu bürokratların kendileri ile birlikte çürüdüler. Toplumculuğun insana, doğaya, yaşamın bütününe getirdiği yıkım anamalcılığın göreli olarak üstünlüğünü değil, ama ne düzeye dek insanlık-dışı, ne düzeye dek us-dışı olabildiğini gösterir: Toplumculuk anamalcılığın karşıtı değil ama yalnızca onun özel biçimine almaşık olarak genel biçimidir.

Tarihsel özdekçilik de tüm modern tarihin yazgısını altyapı dediği anamal ilkesinden türetmeye çalışır (anamal bir değiş-tokuş ilişkisidir ve ilke yapılması modern türesizliğin zeminidir). Toplumculuk, kendisi bir anamalcılık tipi olarak, devletten dine, insan duygularından bütün bir ekinsel yaşama, eğitimden işleyime herşeyin yalnızca ve yalnızca tüm anamalın toplumun iyeliğinde olması koşuluna uyarlanması demektir.

Toplum tarihsel bir kategoridir, ve ancak karşısavı olan birey denli önemli, geçerli, ve değerlidir. Ama ilke yapıldığı, bireyin karşısavı olarak onun pahasına yükseltildiği zaman, bunun anlamı istencin yalnızca mülkiyet biçiminin değil, ama duyunç ve yasa biçimlerinin de ortadan kalkmasıdır.

Toplumun salt özdeksel çıkarları dolayısıyla biraraya toplanan yurttaşların örgütlenişi olduğu düzeye dek, toplum kavramı insanlık kavramı ile çakışmaz. Çatışır.

Norilsk Nikel fabrikası. İşçiler zehirli gazlar arasında çalışıyorlar.	--

Mülkiyet. Ortaklaşacılık mülkiyeti ortadan kaldırmaz. Tersine, mülkiyeti korur. Ortak olmak ortak olunacak birşeyi imler. Ama ortaklaşacılık mülkiyeti olanaklı en usdışı biçiminde saklar.

Ortak mülkiyetin iyeleri proleterler değildir. Ortak mülkiyetin iyeleri parti üyeleridir. Tüm mülkiyet bürokratik egemenlerin denetiminde ve birincil olarak onların yararlanımındadır. Tüm bireylerin yazgıları parti entellektüelinin özencine, eğilimlerine, buyruklarına bağlıdır. Ve özdekçi bürokrat, tüm değerlerini silmiş bir nihilist olarak, duyunçsuz bir ateist olarak, kendisi en bayağı, en sefil dürtülerinin denetimi altındadır. Bu duruma bağlı türesizliğin sınırı yoktur.

Anatoly Kholody 48 yaşında, ve istatistiklere göre son yıllarını yaşadığı yaşamını Norilsk’in beş maden ocağından birinde tamamlıyor.	--

Norilsk’te erkek ortalama yaşam süresi 50 yıldır — tüm Rusya ortalamasının 9 yıl altında. Bu emekçi insana karşı değil ama onun adına yapıldığı zaman karşımızda açıkça delilik vardır.

Tarihsel özdekçilik uygulamasının insan usunda ve ruhunda ne ölçüde yıkım yapmış olabileceğini Sırplar da gösterdiler. Ve kitle kıyımları karşısında suçsuz insanlığı kurtarmak için en iyi çözümün ‘hiçbirşey yapmama’ tutumu olduğunu ileri süren son toplumculuk, ortaklaşacılık, anarşizm artıkları da gösterdiler. Toplumculuk ulusalcılığı ortadan kaldırmaz: Enternasyonalin kendisi nasyonali içerir. Onyıllarca tarihsel özdekçi propaganda ve yalan altında eğitilmiş kuşaklarda ulus sevgisinin başka uluslardan tam nefrete dönüşmesinin önünde duracak hiçbir duyunç engeli kalmamıştır.