Cemal Reşit Rey
(1904-1985)
Cemal Reşit Rey 25 Eylül 1904'te Kudüs’te doğdu. O sırada babasının
görevi nedeniyle ailesi burada kalıyordu. İlk piyano derslerini annesinden
aldı ve sekiz yaşında ilk valsini besteledi. İstanbul Galatasaray Lisesi’nde
ilköğrenimine başlayan Cemal Reşit Rey burada iki yıl okudu. Daha sonra
1913’te babası ‘‘Babıali Olayı’’ nedeniyle ülkeden ayrılmak zorunda kalınca
ailesi ile birlikte Fransa’ya yerleşti. Burada Marguerite Longu adlı piyano
eğitbilimcisinin öğrencisi oldu. I. Dünya Savaşı’nın çıkması nedeniyle
aile Fransa’dan ayrıldı ve İsviçre’de Cenevre’ye yerleşti. Cemal Reşit
Rey burada St. Antoine Koleji ile Cenevre Konservatuarında eğitimini sürdürdü.
Altı yıl burada kaldıktan sonra aile 1920 yılında Paris’e döndü. Eski öğretmeni
Marguerite Longu ile piyano çalışmalarını sürdüren Cemal Reşit Rey burada
ayrıca Raoul Lappara ile kompozisyon, Gabriel Fauré ile müzik estetiği
ve Henri Defosse ile de orkestra şefliği çalıştı. Buradaki üçüncü yılında
Türkiye’de Cumhuriyetin kurulması üzerine Cemal Reşit Rey ülkesine geri
döndü ve o sıralar Darülelhan olarak bilinen İstanbul Konservatuarında
öğretmen olarak çalışmaya başladı. Burada kompozisyon ve piyano dersleri
verdi. Cemal Reşit Rey, Türkiye’ye geldikten üç yıl sonra önce bir koro
ve daha sonra da 1934 yılında bugünkü İstanbul Kent Orkestrasının temeli
olan yaylı sazlar bölümünü kurdu. Bu yaylı sazlar topluluğuna onbir yıl
sonra üflemeli çalgıları da ekleyerek bunu bir orkestraya genişletti ve
1968 yılına kadar yönetti. Bu orkestranın dışında 1946-60 yılları arasında
başka ülkelerde yabancı orkestralar yönetti. İstanbul Filarmoni Derneğinin
kurulmasına da önayak olan Cemal Reşit Rey 1938-40 yılları arasında ayrıca
Ankara Radyosunda ‘‘Batı Müziği Yayınları’’ programının şefi olmuştur.
Bunun dışında İstanbul Radyosunda kendi hazırladığı ‘‘Piyano Dünyasında
Gezintiler’’ adlı programında kendi parçaları ile birlikte Türk ve yabancı
yapıtlar seslendirdi.
. . .
Çeşitli türlerde parçalar besteleyen Cemal Reşit Rey, melodik ve tonal
olan bu yapıtlarının birkaç ayrı döneme ayrılarak incelenebileceğini belirtmiştir.
1. Bunların ilki 1919 ile 1926 yılları arasındaki öğrencilik dönemi
diye bilinen dönemdir. Bu dönemde Fransız halk şarkıları bestelemiştir.
2. Daha sonra 1926’dan 1931’e kadar Türk halk şarkılarını armonize ettiği
dönem gelir. Bu şarkılardan 12 Anadolu Türküsü adı altında toplanmış olanların
ilk seslendirilişi Paris’te Pleyel salonunda gerçekleştirilmiştir.
3. 1931 ile 1950 yılları arasındaki dönemi ise kontrpuan uygulayımına
yöneldiği dönemidir. Bu dönemdeki besteleri ‘gizemli’ olarak tanımlanır.
4. 1950’den sonraki yılları kapsayan bu son dönemde ise büyük orkestralar
için senfonik şiirler bestelemiş ve Türk makamlarından yararlanmıştır.
Türk müziğine dayanan birçok yapıt besteleyen Cemal Reşit Rey 7 Ekim
1985 yılında İstanbul’da öldü.