(1879-1955)

Münih 1889. Okul sınıf fotoğrafı 
Küçük Einstein ön sırada sağdan ikinci

1879 Albert Einstein 14 Mart 1870’da Ulm, Baden-Württemberg, Almanya’da doğdu. Ailesinin elektrik makineleri üreten bir dükkanı vardı. Bir Yahudi olmasına karşın Münih’te bir Katolik eğitimi aldı. Okul yıllarında parlak bir öğrenci olmak bir yana, tersine öğreniminde yavaştı.

1894 İş yaşamında başarısızlığa uğrayan Aile Milano’ya gitti. Albert lise eğitimini sürdürdü. Ama başarısızdı ve öğretmenlerinin öğüdünü dinleyerek okuldan öğretimini tamamlamadan ayrıldı. Biraz değişik bir başka anlatıya göre, 15 yaşında daha şimdiden çalışmasını kendi matematik, fizik ve felsefe kitapları üzerinde yoğunlaştıran Einstein’ın sınıfta bulunması olgusu öteki öğrencilerin öğretmene saygılarını yokettiği için öğretmenlerinden biri okulu bırakması önerisinde bulundu.

İtalya’da yarı-yıllık bir tatilden sonra İsviçre’de girdiği Federal Uygulayımbilim Kurumusınavını kazanamadı. Aarau’da bir İsviçre okulunda okuması öğütlendi. Burada öğretmenleri daha yumuşak ve daha hoşgörülüydüler. James Clerk Maxwell‘in elektromanyetik kuramını incelemeye başladı.

Einstein kız kardeşi ile

Einstein’ın Aarau okulu için Fransızca’da yazdığı deneme (Staatsarchiv Kanton Aargau).
(Mektubun bir çevirisi için buraya basın)

Aarau okulunu bitirdikten sonra Einstein Federal Uygulayımbilim Kurumuna girdi. Hiçbir zaman iyi bir öğrenci olamayacağını kabul eden Einstein bu eksikliğini arkadaşı Marcel Grossmann’da giderdi. Kendisi kütüphane ya da laboratuarda çalışırken, Marcel matematik derslerinde tuttuğu harika notları sınav öncesinde arkadaşı ile paylaştı. Einstein daha sonra ‘‘Eğer bu notlar olmasaydı ne olacağını düşünmesem daha iyi olur’’ sözleriyle dostuna saygısını kabul etti.

Marcel Grossmann ile

Maxwell ile tanışıklığının yanısıra, Einstein yeni dostu mühendis Michele Besso aracılığıyla Ernst Mach’ın yazıları ile tanıştı. Düşüncelerinde bir daha etkisinden kurtulamayacağı kuşkucu dönüş yer aldı.

1900 İyi olmayan bir derece ile okulu bitirdi. Bir üniversite öğretmenlik işi bulmaya çalıştı. Ama İsviçre yurttaşı değildi, ve üstelik bir Yahudiydi.

1901 Ders notlarını kullandığı arkadaşının babasının nüfuzuyla Berne’de Patent Bürosunda bir ast memur olarak iş buldu. Üniversite ile herhangi bir bağıntısı olmaksızın fizik çalışmalarını sürdürdü.

Bern’deki patent bürosu

1903 Einstein sınıfındaki tek kız öğrenci olan Sırp Mileva Mariç ile evlendi. Mariç’ten bir kız çocuğu oldu. Einstein kızını bir evlatlık olarak verdi. 1904’te bir oğlu, ve 1910’da ikinci bir oğlu doğdu.

Einstein’ın ilk karısı ve iki oğlu

Einstein, Mileva, ve ilk oğulları

1905 Bu yıl Einsten’ın tansıklar yılı oldu. Alman Fizik Yıllığında (Annalen der Physik) beş denemesi yayımlandı, ve aynı yıl Ph.D.’sini kazandı.

Denemelerden biri belli metallerin üzerine düşen ışığın elektron yayılımını uyarmasını sağlayan fotoelektrik etki ile ilgiliydi. Lenard 1902’de yayılan elektronların erkelerinin ışığın yeğinliğine bağımlı olmadığını bulmuştu. Parlak bir ışık daha büyük bir sayıda elektronun yayılımına neden oluyor, ama bunların erkelerinin artmasına yol açmıyordu. Bilinen fiziksel kuramlar bu etkiyi açıklıyamıyordu. Einstein fenomene Planck’ın beş yıl önce geliştirdiği nice kuramını uyguladı. Işığın tikel bir dalga boyunun, değişmez erke içerikli nicelerden (fotonlardan) yapılmış olduğu için, bir metal atomu tarafından soğrulacağını ve yalnızca değişmez erke içerikli bir elektronu dışarıya atacağını ileri sürdü. Her durumda, elektronun erkesi dalga boyu tarafından belirleniyordu—erke yeğinliği kısa dalgalı ışıklarda daha yüksek, ve uzun dalgalı ışıklarda daha zayıf olmak üzere. (Einstein 1921 Nobel fizik ödülünü görelilik kuramı ile değil ama bu kuramı ile kazandı.)

Eğer bir saatten uzaklaşırken ona bakıyorsak, gördüğümüz ışık bize saatin o kıpıdaki durumunu iletir. Eğer devimimiz ışık hızına yakınsa, özel görelilik kuramına göre, gördüğümüz saat yavaşlayacaktır. Ama aslında, yine görelilik kuramına göre, yavaşlayan kendinde saatin Devimi değil ama Zamanın kendisi olacaktır. Einstein bu ‘fenomeni’ ‘zamanın esnekliği’ olarak yorumladı. Onu bir algı sorunu olarak görmedi. Evrende değişebilen birşey fiziksel, daha tam olarak özdeksel bir şeydir. Zamanın değişkenliği, Uzayın değişkenliği ile birlikte, uzay-zaman dediği bir yumuşakçanın konutlanmasına götürdü. Einstein bu konutlamayı tutarlı kılabilmek için, bir a priori bilim olarak Geometriyi de çöpe attı. Geometri diye kavramsal bir uzay biliminin, saltık olarak gerçek belitleri ile bir us biliminin olmadığını buyurdu. Pekçok fizikçi bu ‘yoruma’ geometrinin ‘fizikselleştirilmesi’ olarak bilgiçlik içinde baş salladı. Geometrinin kavramsal alanların, oylumların, çizgilerin değil ama fiziksel nesnelerin ‘yasaları’ ile ilgilendiği kabul edildi.

Einstein aynı yıl Michelson-Morley deneylerinin sonuçları üzerine özel görelilik kuramını geliştirdi. İlk olarak boşlukta ışık hızının ışık kaynağının ya da ölçüm noktasının devimine bağlı olmaksızın değişmez olduğunu varsaydı. Sonra etherin gereksiz olduğunu, ışığın yayılmak için herhangi bir ortama gereksinen dalga ile karşıtlık içinde, nicelerde yayıldığını kabul etti. (Bu parçacık-benzeri ışık biçimine on yıl sonra Compton tarafından foton adı verildi.) Newton’un parçacık ışık kuramına geri döndü. Etherin yokluğunda saltık devim/dinginlik kavramları gereksizleşti. Tüm devim göreli oldu. Bu aşamada kuram yalnızca ivmelenmeyen devime sınırlı olduğu için ‘özel’ görelilik kuramı olarak adlandırıldı. Kuram Maxwell eşitliklerini korudu, ve FitzGerald’ın uzunluk-kısalması etkisinin ve Lorentz’in kütle artışı etkisinin çıkarsanmasına izin veriyordu. Daha fazlasına da izin veriyordu. Geçen zamanın devim tarafından etkilenmesi eşzamanlılığın da bir yanılsama olduğu, nedensellik kavramının/olgusunun gereksiz olduğu sonucunu getirdi. (Einstein daha sonra Kopenhag nice kuramcılarına karşı determinizmi savundu.)

1909 Einstein Zürih Üniversitesinde kötü bir ücretle bir profesörlük buldu. Ama dikkatleri çekmeye başlamıştı. Max Planck ile tanıştı. Prag’daki Alman Üniversitesinden tam profesörlük için bir çağrı aldı. Burada Paul Ehrenfest ile tanıştı ve onunla birkaç saat içinde arkadaş oldu.

1912 Einstein İsviçre Federal Uygulayımbilim Kurumundan profesörlük kabul etmesi için bir çağrı aldı. Orada şimdi bir matematik profesörü olan Grossmann ile yeniden buluştu ve birlikte matematik çalıştı. Genel görelilik kuramına doğru çalışması için zorunlu gördüğü kuram ve uygulayımları öğrenmeye başladı. Orada bir başka arkadaşı Frederich Adler tarafından II. Enternasyonel çevresi ile tanıştırıldı.

1913 Berlin’de Planck’ın desteğiyle Kaiser Wilhelm Fizik Kurumunda bir görev aldı.

1914 I. Avrupa Savaşı başladı, ama bir İsviçre yurttaşı olan Einstein bundan etkilenmedi. Barıştan yana bir bildiriye imza verdi. Aynı yıl Alman hükümeti Einstein’a Berlin’de bir üst araştırma konumu ve saygın Prusya Bilimler Akademisinde bir üyelik sundu. Einstein Alman yurttaşlığından vazgeçmiş olmasına karşın, teklifin çekiciliğine dayanamadı. Einstein ayrıca ünün çekiciliğine de dayanamadı ve karısına ayıracak zaman bulamadı. Mileva ‘sevgi açlığı çektiğini’ yazdı. Einstein kuzeni Elsa Löwenthal ile ilişkiye girdi. Mileva’dan o yıl ayrıldı ve 1919’da boşandı.

1915 Daha sonra Genel Görelilik Kuramı olarak bilinecek olan denemesini yayımladı. Kuram ilk olarak bir gezegenin günötesindeki kaymanın olanağını açıklıyordu. İkinci olarak ışığın yeğin yerçekimi alanlarında bir kızıla kayma yapacağını gösteriyordu. Üçüncü olarak görelilik kuramı ışığın yerçekimi alanı tarafından saptırılmasının mekanik kuramın öngördüğünden çok daha fazla olduğunu gösteriyordu.

1918 Einstein Alman Demokratik Partisinin doğuşunu bildiren manifestoyu imzalayan ilk kişilerden biri oldu ve daha sonra Alman yurttaşlığını kabul etti.

1919 İki kız çocuğu olan Elsa Löwenthal ile evlendi.

Einstein, Elsa ve Elsa’nın kızı

Genel görelilik kuramını sınamak için, 1919 Mayısındaki tam güneş tutulmasından yararlanarak Güneşin yakınındaki yıldızların fotoğraflarını çekmek üzere Batı Afrika kıyılarındaki bir adaya ve Brezilya’ya sefer için hazırlıklar yapıldı. Gözlemler yapıldı ve yıldız ışığında Einstein’ın öngördüğü sapmalar saptandı. Sonuçların ayarlandığı yıllar sonra gösterildi. Bu konuda Münih Üniversitesi Gözlemevinden Schmeidler 1964’te ‘‘The Einstein Shift — An Unsettled Problem’’ başlığı altında bir yazı yayımladı. Ama sirk açılmıştı, ve hiç kimse kuramın popülerleşmesini önleyemezdi.

Güneş tutulması ve yıldızlar
Büyük görüntü için resmin üzerine basın

İngiliz gazeteleri ‘‘Devrim: Newton fiziği yıkıldı!’’ manşetleri ile çıktılar.

Amerika yolunda Einstein ve Elsa
SS Rotterdam güvertesinde.

(Einstein 1921’de Amerika’da coşkuyla karşılandı. Zamanın ünlü boksörü Mr. Dempsey ile tanıştı. Amerika Yerlileri de herkes gibi Einstein’ın kuramını doğruladılar. Einstein zamanla İtalya’da bira konusunda içgüdüye karşı sağduyunun (la ragione) sesi olarak da kabul edildi.)

1920 Almanya’nın Savaşta yenilgisiyle işçi ve asker konseyleri çoğalmış, ‘devrimlerin’ ardı arkası gelmiyordu. Einstein genç Weimar Cumhuriyetinin resmi olmayan sözcüsü olarak Almanya’nın eski düşmanlarının sürmekte olan düşmanca tutumlarını protesto etti ve Belçika’da toplanan Üçüncü Solvey Kongresine katılmadı. Militarizme karşı eylemlerini sürdürdü.

1920, tekerkçilerin ayaklanması,
Kapp Putsch

‘‘Kentte korkunç bir sefalet ve açlık var,’’ diye yazıyordu Einstein. ‘‘Çocuk ölümleri olağanüstü yüksek. ... Hükümet bütünüyle güçsüzleşirken, gerçek güçler birbirleriyle savaşıyorlar: Ordu, para, ve toplumcu uç kümeler.’’ Einstein Sionizm ve Pasifizm için tam destek vermiş olarak bilinir. Birincisi doğrudur. ABD’de Nükleer Bomba üretilmesi için sürdürülen kampanyada öncü rolünü üstlenmeyi, politikacıların ve askerlerin bile kararsızlık ve duraksama gösterdikleri bir konuda kararlılığın ne olduğunu göstermeyi bir tutarsızlık olarak görmediğimiz düzeye dek, ikincisi de doğrudur. Einstein Ayrıca ‘dünya hükümeti’ idealini de savundu. (Bertrand Russell ABD’nin doğrudan dünya egemenliğinin daha iyi olacağını savundu (Icarus’ta). Bu insanlara Barış ödülleri verildi.)

Einstein Berlin’de politikacılarla
En solda Max Planck

Amerika Başkanı Harding ve National Academy of Sciences, Beyaz Saray, Washington, DC, Nisan 1921. Albert Einstein Başkanın solunda duruyor. Bu panoramik küme fotoğrafı Fred Schutz tarafından çekildi. Baskı 38" x 10" boyutlarındadır.

1922 Nobel ödülünü almak için İsveç’e gitti. Ayrıca 20’lerde İngiltere, Fransa, Avusturya, Çekoslovakya ve Güney Amerika’ya yolculuklar yaptı.

1930 ve 1933 yılları arasında her kışı Kaliforniya Uygulayım Kurumunda, her ilkbaharı Berlin’de geçirdi. Bu arada Almanya’da anti-Semitizm ve Nazi devimi güçleniyordu.

1932 Almanya’dan ayrıldı ve bir daha geri dönmedi.

1933 Bir kez daha Alman yurttaşlığından vaz geçti. New Jersey, Princeton, Institute for Advanced Study’ye katılması için bir çağrıyı kabul ederek ABD’ye yerleşti.

1936 Karısı Elsa öldü.

1939 Einstein nükleer fizikle ilgilenmedi. O kuramcı ve matematikçiydi. Bu nedenle o yıl ona yardım isteğiyle gelen nükleer fizikçilerin kafalarında olan şey bilimsel değil ama politik bir sorundu. Uranyum çekirdeğinin yarılması yakınlarda keşfedilmişti. Eski bir dostu olan Leo Szilard ve başkaları Uranyumun olağanüstü yıkıcı etkisi olan bombalar üretmek için kullanılabileceğini belirttiler. Nazi Almanyasının böyle bombalar yapabileceğinden korkuyorlardı. On yıllardır pasifist olduğunu vurgulamış olan Einstein Amerikan Başkanı F. D. Roosevelt’e sunulan ve ondan bomba yapma konusuna eyleme geçmesini isteyen bir mektubu imzalamayı kabul etti. 1940’ta imzalanan bir ikinci mektup Birleşik Devletler hükümetini nükleer bomba yapımı konusununda devime geçirdi. (Bomba Oppenheimer tarafından yapıldı ve Einstein’ın üretimde herhangi bir rolü olmadı. Naziler için Bomba yapımını üstlenen ise Heisenberg’den başkası değildi. Kütle hesaplamalarındaki yanlışlıklar tarafından tasardan vazgeçmeye götürüldü.)

Einstein’ın Roosevelt’e bomba
üretmenin olanağına ilişkin
mektubu

1940 Einstein Amerikan yurttaşlığına geçti.

1952 Önerilen İsrail Cumhurbaşkanlığı görevini kabul etmedi.

1955 Einstein 18 Nisan, 1955, Princeton, New Jersey, ABD’de öldü.