G O T T F R I E D
W I L H E L M L E I B N I Z ' İ N Y A Ş A M I
Yaşam, Yapıtlar, Kavramlar
Bu Yaşam Öyküsünde başlıca Richard S. Westfall’ın
(Department of History and Philosophy of Science, Indiana University) araştırmasına
danışıldı.
(1646-1716)
Leibniz’in Yaşamı
1646 1 Temmuz, Leipzig’de (Almanya) Lutherci bir
ailede doğdu (14 Kasım 1716’da 70 yaşında Hannover’de (Almanya) öldü).
Babası Friedrich Leibnuetz (1597-1652), noter,
tüzeci, ve Leipzig Üniversitesinde ahlak felsefesi profesörüydü.
Leibniz’in Hannover’deki
evi
Çizim 1828’de yapıldı.
1652 Babası öldü. Babasının kütüphanesini özgürce
kullanma olanağı eline geçince kitaplara gömüldü ve kendi başına Latince
öğrendi.
1653-1661 Nicolai okulu, Leipzig.
1661-1666 Leipzig Üniversitesi. 1663’te bir B.A.,
1664’te bir M.A. ve 1665’de bir J.B. aldı.
1663 Yazın Jena Üniversitesi.
Bitirme savı, De Principio Individui (‘Bireyin
İlkesi Üzerine’).
1666/7 Altdorf Üniversitesi. 1667’de J.D. (Jurum
Doctor) derecesini aldı.
1667-73 Altdorf’tan kürsü teklifini geri çevirdi.
Elektör Johann Philipp von Schoenborn’un hizmetine girerek genel tüzel
sorunlar üzerine çalıştı, Kutsal Roma İmparatorluğunda tüze reformu için
bir izlence geliştirdi.
1672 J. C. von Boyneburg’a Fransa’ya diplomatik
bir görevde eşlik etti. İngiltere’ye kısa bir yolculuk dışında 1676’ya
dek orada kaldı. Von Schoenborn 1673’te ölünce Leibniz’in maaşı da kesildi.
Paris’te kalarak Académie’de bir görev elde etmeye çalıştı. Bu arada kısa
bir süre için Boyneburg’un oğluna öğretmenlik ve Paris’te avukatlık yaparak
geçindi. Malebranche, Arnauld, Huygens ile karşılaştı.
1675 Ayrışım/tümlev kalkülüsünün temellerini attı.
1676 Hannover’de Brunswick-Lueneburg Dükü Johann
Friedrich’in hizmetine girdi. Danışmanlık, kütüphanecilik ve mühendislik
yaptı. Hidrolik presler, yeldeğirmenleri, lambalar, denizaltılar, saatler,
arabalar, su pompaları, ikili sayı dizgesi üzerine çalıştı.
—Nova Methodus Pro Maximus et Minimus (‘En Büyük
ve En Küçük İçin Yeni Yöntem’—ayrışımlı kalkülüsünün bir açımlaması).
— Aynı yıl (ya da bir önceki yıl) Amsterdam’a giderek
Spinoza’yı ziyaret etti.
1683 Viyana Türklerin kuşatması altındayken İmparatoru
destekleme çağrısında bulundu. İmparatorluk kütüphanecisi ve tarihçisi
olma isteği kabul edilmedi.
1685 Brunswick Evi için tarihçilik görevini üstlendi.
Johann Friedrich 1679’da, ve kardeşi Ernst August 1698’de
ölünce, Leibniz’in koruyuculuğunu August’un kızı Brandenburg Elektörünün
eşi Sophie Charlotte üstlendi. Leibniz Sophie’nin öğretmeniydi.
Sophie
Charlotte
1700 Leibniz kendi önerisi üzerine kurulan Brandenburg
Bilim Toplumunun kuruluşunu denetlemek üzere Berlin’e gitti. Brandenburg
Bilim Toplumu daha sonra Berlin Akademisi oldu.
Aynı yıl Paris’te Fransız Bilimler Akademisinin
yabancı üyesi olarak atandı. Leibniz ayrıca Petersburg, Viyana ve Stokholm
Bilim Akademilerinin kuruluşunda da öncülük etti.
Leibniz’in
Hesap Makinesi
1711 Rus çarı Büyük Peter ile tanıştı.
1716 14 Kasımda Hannover’de öldü.
Başlıca Yapıtlar:
De Arte Combinatoria (‘Bileşim Sanatı Üzerine’),
1666
Hypothesis Physica Nova (‘Yeni Fiziksel Önsavlar’),
1671
Discours de métaphysique (‘Metafizik Üzerine Söylem’),
1686
Kavramlar kalkülüsü üzerine yayımlanmamış elyazmaları,
yklş. 1690
Nouveaux Essais sur L’entendement humaine (‘İnsan
Anlağı Üzerine Yeni Denemeler’), 1705
Théodicée (‘Teodezi’), 1710
Monadologia (‘Monadoloji), 1714
Leibniz’in felsefeye katkıları:
Gerçeklik, Zorunlu ve Olumsal Gerçeklikler, Olanaklı
Dünyalar, Yeterli Neden İlkesi (=hiçbirşey bir neden olmaksızın olamaz),
Önceden-Saptanmış Uyum (=Tanrı evreni öyle bir yolda yaratmıştır ki karşılık
düşen ansal ve fiziksel olaylar eşzamanlı olarak yer alırlar), ve Çelişmeme
İlkesi (=kendisinden bir çelişkinin türetilebileceği her önerme yanlıştır).
Leibniz yaşamı boyunca uslamlama ilkelerinin biçimsel
bir simgesel dizgeye, bir düşünce cebirine indirgenebileceği ve tartışmaların
bu yöntem yoluyla bir çözüme bağlanabileceği düşüncesi üzerinde çalıştı.
Daha öte okumalar:
Wolfgang Lenzen, Das System Der Leibnizschen Logik,
Berlin: 1990.
Benson Mates. The Philosophy of Leibniz, New York:
Oxford University Press, 1986.
Nicholas Rescher, Leibniz, Totowa, N.J.: Rowman
and Littlefield, 1979.
Chris Swoyer, ‘Leibniz on Intension and Extension’,
Nous 29/1 (1995): 96-114.
Chris Swoyer, ‘Leibniz’s Calculus of Real Addition’,
Studia
Leibnitiana, XXVI/1 (1994): 1-30.
R. S. Woolhouse (yay. haz), Gottfried Wilhelm Leibniz:
Critical Assessments, Volumes I - IV, Routledge Publishing Co., 1993.
Leibniz‘in bir başka portresi
Leibniz‘den kalan bir anı: İskemlesi
Leibniz'in anısına bir Pul
Öyle iyi bir felsefeciydi ki, bir
bisküviye
adını verdiler.
1668’de doğan Sophie Charlotte 16
yaşında Frederick (1657-1713) ile evlendi. Frederick III olarak 1688’de
Brandenburg Elektörü olan eşi 1701’de Frederick I olarak ilk Prusya kralı
oldu. Leibniz 1697’de Sophie’nin önerisi üzerine Berlin’de bir gözlemevi
kurulacağını öğrendi. Almanya için Paris ve Londra’da olduğu gibi bir Bilimler
Akademisi kurulmasını düşleyen Leibniz Sophie’ye yazarak tasarın bir Akademi
kuruluşuna genişletilmesini önerdi. Sophie Leibniz’e Berlin’e gelmesi için
bir çağrıda bulundu. Leibniz Sophie’nin öğretmeni oldu (annesininde
öğretmeniydi). Sophie 1699’da Leibniz’e yazdığı bir mektupta kendisinin
onun bir izleyicisi olduğunu bildirdi. GERİ
)
)
)
)
){kind=link}
){kind=link}
){kind=link}
){kind=link}
){kind=link}