James Clerk Maxwell
Doğada Olgusal Andırımlar Var Mıdır?

‘‘Doğada [bu temel uzay ve zaman idealarına] karşılık düşen birşeyin mi olduğunu, yoksa [bu ideaların] yalnızca kendi ansal düzeneğimizin dışsal şeylerin yüzeyindeki izdüşümleri mi olduklarını belirlemek anlağın özlemlerini yatıştırmak için saltık olarak zorunludur. Şimdi bana öyle görünüyor ki, uzayın üç boyutu olduğunu söylediğimiz zaman yalnızca bilinen üç boyut ile eşgüdümlü bir dördüncü boyutu tasarlamanın olanaksızlığını anlatmakla kalmayız, ama noktaların üç değişkendeki bağımsız değişmeler yoluyla konumda değişebildikleri biçimindeki nesnel gerçekliği ileri süreriz. Öyleyse burada anlağın yapısı ve dışsal evrenin yapısı arasında olgusal bir andırım buluruz.’’

Einstein
"Uzay ve Zaman"
(1926)

Ama daha dikkatli bir düşünme bize özel görelilik kuramının bizi etheri yadsımaya zorlamadığını öğretir. Bir etherin varoluşunu kabul edebiliriz; ancak ona belli bir devim durumu yüklemekten vazgeçmeliyiz, e.d. soyutlama yoluyla ondan Lorentz'in henüz ona bıraktığı son mekanik özelliği uzaklaştırmalıyız.
... Genel görelilik kuramının etheri kendisi tüm mekanik ve kinematik niteliklerden yoksun olan, ama mekanik (ve elektromanyetik) olayları belirlemeye yardım eden bir ortamdır.
... Toparlarsak, diyebiliriz ki genel görelilik kuramına göre uzay fiziksel niteliklerle donatılıdır; öyleyse, bu anlamda bir ether vardır. Genel görelilik kuramına göre ethersiz uzay düşünülemezdir; çünkü böyle bir uzayda yalnızca ışığın yayılımı ortadan kalkmakla kalmayacak, ama ayrıca uzay ve zaman ölçünleri (ölçme-çubukları ve saatler) için ve dolayısıyla fiziksel anlamda uzay-zaman aralıkları için hiçbir varoluş olanağı da bulunmayacaktır.

Erwin Schrödinger
"Dinginliksiz Evren"e 
(1926)

‘‘Fizik ağır bir düşünceler bunalımı içindedir. Bu bunalım karşısında, birçokları olgusallığın nesnel bir tablosunun olanaksız olduğunu ileri sürerler. Bununla birlikte, aramızdaki iyimserler (ki kendimi onlardan biri sayıyorum) bu görüşe umutsuzluktan doğan felsefi bir aşırılık olarak bakarlar. Umuyoruz ki şimdiki düşünme dalgalanmaları yalnızca eski inançların bir altüst oluşunun belirtileridir ve sonunda bugün konumuzu kuşatan formüller dağınıklığından daha iyi birşeye götürecektir.’’

Max Born
Özdek Nedir?